Spotkania eksperckie MORO w dniach 24 i 25 marca 2026 r. w Berlinie

W ramach modelowego przedsięwzięcia ładu przestrzennego (MORO) „Transgraniczna synergia gospodarki przestrzennej i wodnej w dorzeczu Odry” w dniach 24 i 25 marca 2026 r. zorganizowano w Berlinie spotkanie eksperckie, którego celem była wymiana poglądów na temat powiązań między gospodarką wodną a planowaniem przestrzennym na podstawie konkretnych przykładów.

Pierwszego dnia dyskusja skupiała się na „zarządzaniu ryzykiem powodziowym i ryzykiem związanym z ulewnymi opadami deszczu w ramach planowania regionalnego”. Drugiego dnia tematem przewodnim rozmów eksperckich było „zapewnienie retencji  krajobrazowej oraz jej przywrócenie poprzez planowanie przestrzenne”.

W obu spotkaniach eksperckich wzięło udział po około 25 specjalistów zajmujących się planowaniem w dziedzinie gospodarki wodnej i planowaniem przestrzennym z krajów związkowych Meklemburgii-Pomorza Przedniego, Brandenburgii oraz Wolnego Państwa Saksonii.

Spotkanie eksperckie w dn. 24 marca 2026 r. nt. „Zarządzanie ryzykiem powodziowym i ryzykiem związanym z ulewnymi opadami deszczu w ramach planowania regionalnego”

Kwestia uwzględnienia prewencyjnej ochrony przeciwpowodziowej w planowaniu przestrzennym, omawiana 24 marca, zajmuje ekspertów już od końca lat 90. i początku XXI wieku w związku z powodziami na Odrze i Łabie. Wraz z opublikowanym w 2021 r. Federalnym planem zagospodarowania przestrzennego w zakresie ochrony przeciwpowodziowej po raz pierwszy dostępne są ponadregionalne ramy, które ujednolicają standardy planowania przestrzennego w całym kraju, wprowadzają podejście oparte na ryzyku oraz zawierają przepisy dotyczące ochrony infrastruktury krytycznej.

Celem warsztatów było przeanalizowanie praktycznego wdrażania ustaleń dotyczących planowania przestrzennego w zakresie prewencyjnej ochrony przeciwpowodziowej oraz zapobiegania skutkom ulewnych deszczy, a także określenie potrzeb w zakresie dalszego rozwoju oraz zapotrzebowania na dane i informacje.

Z przedstawionych materiałów i wynikającej z nich dyskusji jasno wynika, że podejście oparte na ryzyku jest wdrażane w bardzo różny sposób w planowaniu regionalnym. Za dobry przykład można uznać ustalenia zawarte w planie regionalnym dla regionu Górnej Doliny Łaby – Rudaw Wschodnich, podczas gdy w innych regionach planistycznych federalny plan zagospodarowania przestrzennego w zakresie ochrony przeciwpowodziowej nie został jeszcze uwzględniony lub uwzględniono go tylko częściowo.

Dane przedstawione z projektów badawczych Federalnego Instytutu ds. Badań Budownictwa, Miast i Przestrzeni (BBSR) przez dra Petera Heilanda z biura INFRASTRUKTUR & UMWELT Professor Böhm und Partner, któremu powierzono zadania asystenckie w zakresie badań, pokazują, że zabezpieczenie terenów zalewowych jako obszarów retencyjnych uwzględniono w dwóch trzecich wszystkich planów regionalnych w Niemczech, natomiast odzyskiwanie obszarów retencyjnych i poprawa retencji wody na danym obszarze – w około jednej trzeciej wszystkich planów regionalnych. W planach regionalnych rzadko porusza się kwestie zapobiegania ryzyku na potencjalnych obszarach zalewowych, wycofywania zabudowy, zapewnienia funkcjonalności infrastruktury krytycznej oraz zarządzania ryzykiem związanym z ulewnymi deszczami.

W swoim wykładzie eksperckim Klaus Einig (BBSR), podkreślił, że podejście oparte na ryzyku stanowi szansę na wzmocnienie zapobiegania ryzyka w obszarach zagrożonych zalaniem położonych za wałami przeciwpowodziowymi poprzez większe zróżnicowanie, na sterowanie budowy infrastruktury krytycznej lub wrażliwych obiektów użytkowych, a także na zezwalanie na użytkowanie terenów zalewowych w sposób dostosowany do powodzi.

W trakcie dyskusji podkreślono, że planowanie przestrzenne w zakresie zapobiegania powodziom może skutecznie wspierać planowanie branżowe w ramach zarządzania ryzykiem powodziowym poprzez:

  • uwrażliwianie niższych szczebli planowania oraz inwestorów na kwestie związane z prewencyjną ochroną przeciwpowodziową,
  • zabezpieczenie na dłuższą metę terenów niezbędnych do technicznej ochrony przeciwpowodziowej
  • uwzględnienie skutków zmian klimatycznych, takich jak np. wzrost poziomu morza, który wraz z erozją prowadzi do cofania się linii brzegowej i który należy uwzględnić w planowaniu przestrzennym (przykład: przenoszenie terenów osadowych w Meklemburgii-Pomorzu Przednim),
  • wzmocnienie retencji wody w terenie (przykład: obszary powstawania powodzi w Saksonii).

Aby uwzględnić potrzeby związane z prewencyjną ochroną przeciwpowodziową, dla planowania przestrzennego niezbędne jest zapewnienie kompleksowych i obejmujących cały obszar baz danych. Krytykowano więc fakt, że w Wolnym Państwie Saksonia zagrożenia powodziowe nie są już publikowane w sposób ciągły dla wszystkich wód zagrożonych, lecz jedynie dla spójnych obszarów osadniczych. Utrudnia to planistom przestrzennym podejmowanie decyzji dotyczących terenów otwartych, np. w celu uniknięcia przeszkód w odpływie wody spowodowanych infrastrukturą transportową. Wyzwaniem, które nie zostało jeszcze w wystarczającym stopniu rozwiązane, jest uwzględnienie infrastruktury krytycznej, ponieważ dane te w coraz większym stopniu podlegają utajnieniu.

Jako przykładowe rozwiązanie podkreślono rozróżnienie pod względem odpływu, retencji i dostosowania użytkowania, wprowadzone w planie regionalnym Regionu Górnej Doliny Łaby – Rudaw Wschodnich, w kontekście prewencyjnej ochrony przeciwpowodziowej. Podkreślono, że oprócz zapisów graficznych duże znaczenie mają w szczególności zapisy tekstowe, ponieważ to właśnie one ostatecznie określają treść celów lub zasad i np. definiują dopuszczalność innych sposobów zagospodarowania przestrzeni.

Spotkanie eksperckie w dn. 24 marca 2026 r. nt. „Zarządzanie ryzykiem powodziowym i ryzykiem związanym z ulewnymi opadami deszczu w ramach planowania regionalnego”; Zdjęcie: dr Peter Heiland, INFRASTRUKTUR & UMWELT Professor Böhm und Partner

Spotkanie eksperckie w dn. 25 marca 2026 r. nt. „Zapewnienie retencji krajobrazowej oraz jej przywrócenie poprzez planowanie” 

Drugiego dnia odbyła się dyskusja na temat „Zapewnienia i przywrócenia retencji krajobrazowej w ramach planowania przestrzennego”. W § 2 ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym sformułowano zasadę zagospodarowania przestrzennego, zgodnie z którą „należy stabilizować regionalną retencję krajobrazową […] oraz wspierać ekologiczny rozwój wód […]”. Rodzi to dla planowania przestrzennego pytanie o konieczność i stosowalność konkretnych ustaleń dotyczących przestrzeni w planach zagospodarowania przestrzennego. Ponadto coraz wyraźniej ujawniające się skutki zmian klimatycznych powodują dyskusję na temat możliwości zagospodarowania przestrzennego, które pozwoliłoby tak kierować wykorzystaniem terenu, aby w długiej perspektywie zapewnić sprawne funkcjonowanie retencji krajobrazowej i zależnych od niej form użytkowania. W przeciwieństwie do zapobiegania powodziom w ramach zagospodarowania przestrzennego dyskusja na ten temat dopiero się rozpoczyna.

W tym kontekście celem spotkania eksperckiego było zbadanie potencjału regulacyjnego planowania przestrzennego w kontekście stabilizacji i poprawy retencji krajobrazowej, zidentyfikowanie odpowiednich kulisów przestrzennych oraz określenie niezbędnych danych do ich wyznaczenia.

Dyskusja na temat potencjału sterowania w ramach planowania przestrzennego pokazuje, że określanie ogólnych kulisów przestrzennych nie jest skuteczne ze względu na złożone zależności hydrologiczne i geohydrologiczne. Ponadto ustalenia w zakresie planowania przestrzennego nie mogą zawierać wytycznych dotyczących sposobu użytkowania gruntów.

Pomimo tych ograniczeń, planistyczne zabezpieczenie terenów, które mają znaczenie dla stabilizacji i poprawy retencji krajobrazowej, jest pożądane w ramach specjalistycznego planowania gospodarki wodnej. Dzięki temu można zwiększyć wiążący charakter decyzji dla organów administracji. Ponadto planowanie przestrzenne może zbadać relacje z interesami innych form użytkowania terenu, pomagając w ten sposób planowaniu specjalistycznemu w unikaniu konfliktów lub ich wczesnym rozpoznawaniu.

Na przykładzie ochrony torfowisk Klaus Einig z Federalnego Instytutu ds. Badań Budownictwa, Miast i Przestrzeni (BBSR) wyraźnie wskazał, że w kontekście stabilizacji i poprawy retencji krajobrazowej trzeba rozwiązać ogromne konflikty. Na przykład w Dolnej Saksonii nie udało się wprowadzić obszarów priorytetowych dla rozwoju torfowisk, a obecnie możliwe będzie jedynie ich utrzymanie. Również próba wyznaczenia obszarów zastrzeżonych dla ochrony klimatu na torfowiskach w Regionalnym Programie Rozwoju Przestrzennego Pomorza Przedniego nie zostało dotychczas wdrożone.

Ustalania dotyczące retencji krajobrazowej mogą zakończyć się sukcesem jedynie w ścisłej współpracy między planowaniem przestrzennym a specjalistycznym planowaniem gospodarki wodnej. W ten sposób w Brandenburgii utworzono grupę roboczą złożoną z przedstawicieli Wspólnego Departamentu Planowania Krajowego, Ministerstwa Środowiska oraz Regionalnej Placówki Planowania Uckermark-Barnim, która omawia ramy obszarowe i możliwości ustaleń dotyczących gospodarki wodnej krajobrazu.

Obecnie dyskutuje się w szczególności nad wyznaczeniem zlewni śródlądowych i zlewni źródłowych na płaskowyżach. W planie regionalnym Regionu Górnej Doliny Łaby – Rudaw Wschodnich obszary, w których istnieje ryzyko pogorszenia jakości wód gruntowych w wyniku zmian klimatycznych, zostały określone jako „obszary krajobrazu o szczególnych wymaganiach użytkowych”. W tym celu wykorzystano wyniki modelowania parametrów retencji na poziomie częściowych zlewni.

Aby w przyszłości uwzględnić  retencję krajobrazowej w planowaniu regionalnym, kluczowe znaczenie będzie miało przede wszystkim rzetelne opracowanie planistyczne, dzięki któremu zostaną w przejrzysty sposób zidentyfikowane i wyodrębnione odpowiednie regionalne potrzeby i możliwości działania. Tylko taka podstawa umożliwi ustalenia planistyczne, które będą wspierać realizację celów gospodarki wodnej.

Spotkanie eksperckie w dn. 25 marca 2026 r. nt. „Zapewnienie retencji krajobrazowej oraz jej przywrócenie poprzez planowanie”; zdjęcie: Christian Gering, INFRASTRUKTUR & UMWELT Professor Böhm und Partner

Prezentacje spotkań eksperckich

Więcej informacji na temat modelowego przedsięwzięcia ładu przestrzennego (MORO) „Transgraniczna synergia gospodarki przestrzennej i wodnej w dorzeczu Odry“ można znaleźć tutaj.